Eetbare balkons en vensterbanken, duurzaamheid in de wijk

Per toeval belandde ik tijdens de manifestatie van de Buurtalliantie bij de workshop Duurzaamheid in projecten. Ik wilde eigenlijk naar de workshop over Welzijn Nieuwe stijl, maar die zat overvol. Ik zocht een plekje om lekker even te zitten en schoof aan in een zaaltje waar wel plek was. Waar ging deze workshop eigenlijk over? Wat? Over eetbare balkons en vensterbanken? Hoor ik dat goed? Wat heeft dat nu weer te maken met de manifestatie en met leefbaarheid in buurten en wijken?

Mevrouw Bessie Schadee van het project Gezonde Gronden wist meteen mijn aandacht te trekken. ‘Ik doe aan sociale, ecologische en economische duurzaamheid met mijn projecten’, begon de kwieke oudere dame.  ‘Ik leid met geld van het regionale Fonds 1818 docenten op die op hun beurt weer mensen uitleggen hoe zij op hun balkons en op hun vensterbanken kruiden, groenten en andere gezonde voeding kunnen kweken. En alles duurzaam, he? De bakken, de spullen, alles is duurzaam.

Mensen krijgen meteen uitleg over gezonde voeding en gewoonten. We verzamelen lekkere, gezonde recepten van de producten die ze zelf kunnen kweken.’ Zij werkt voornamelijk in achterstandwijken. Een bijkomend voordeel van het project is dat zij mensen weet te activeren die voorheen weinig tot niet participeerden in de buurt. Er komen mensen van allerlei achtergronden en nationaliteiten. Sommigen spreken slecht Nederlands, maar leren door de cursus meteen een aardig woordje te spreken. Er ontstaan vriendschappen en duurzame contacten in de buurt.

Sociaal Duurzaam
Er zijn cursussen voor vrouwen, maar binnenkort starten ze ook in het Vadercentrum in de buurt. Het is dus in sociaal opzicht ook duurzaam te noemen. Bovendien kan het ook werk opleveren in de buurt. ‘Op een braakliggend terrein gaan we een tuin inrichten waar een biologische boer, gevlucht uit Darfur, aan de slag kan. Een jongere gaat in het kader van een afstudeerstage de boer ondersteunen. De corporatie heeft ons gevraagd het terrein te gebruiken en financiert dit traject. We gaan met onze docenten binnenkort in een verzorgingshuis ook aan de slag met oudere bewoners. Zij hebben interesse in het kweken van groenten in hun vensterbanken. Verse kruiden is toch iets anders dan geraniums, niet?’

Gezonde grond
Bessie Schadee ziet toekomst in de projecten. Ze schetst een toekomstbeeld waarin er nog meer mensen in steden wonen ten koste van het platteland. Stedelingen moeten ook allemaal eten, dus is het zaak ieder hoekje te gebruiken om producten te kweken. ‘In de V.S. spreekt men al over ‘food deserts’ in grote steden. Hiermee wordt bedoeld dat mensen met een beperkt inkomen, die in het centrum van een stad wonen,  geen auto  hebben, niet meer aan verse groenten kunnen komen. Al die supermarkten liggen een behoorlijk eindje uit de stad. 'Met mijn project zorg ik ervoor dat mensen uit hun eigen stad en regio kunnen eten van gezonde grond. Een gezonde bodem geeft gezonde planten, gezonde dieren en ook gezonde mensen’, zegt de gedreven Schadee. De kwieke dame geeft toe dat ze vannacht nog bezig was met een projectvoorstel en heel vaak tot laat in de avond bezig is met haar vrijwilligerswerk. Over duurzaamheid gesproken!  Zij zet zich vol passie in voor haar eetbare balkons. En die hebben meer met Welzijn te maken dan ik in het begin van de workshop had kunnen vermoeden.

Door Yvonne Witter, adviseur bij het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg. Binnen het Kenniscentrum richt zij zich op de thema's: klantparticipatie, woonvariaties, kleurrijk wonen, welzijn en zorg en buur(t)projecten.

Eenzaamheid verwacht je niet

'Ik had me mijn huidige leven anders voorgesteld. Ik had echt niet verwacht dat het mij zou kunnen gebeuren. Ik ben erg eenzaam', zo vertelde een Turkse man van begin 60 mij onlangs in een interview. 'Ik ben vijf jaar geleden gescheiden en sindsdien eenzaam.' Het verbaasde me enigszins, omdat hij toch een aantal keren per week actief is, vrienden heeft en kinderen. 'De activiteiten, dat is maar even. Een dag heeft 24 uur, hoor.'

Vaak denk ik bij eenzaamheid aan hele oude mensen met flink wat lichamelijke beperkingen. Dat is een misvatting. Eenzaamheid komt namelijk onder álle lagen van de bevolking voor én onder alle leeftijdsgroepen. De groep 35 tot 55-jarige alleenstaande vaders of moeders en koppels met problemen vormen een risicogroep, net als langdurig zieken of mensen met een chronische beperking. Maar ook studenten kunnen flink eenzaam zijn.

Volgens Jenny de Jong Gierveld, emeritus hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam, hangen gevoelens van eenzaamheid ook voor een groot deel samen met verwachtingen die mensen hebben. Ze zei dit op een bijeenkomst over eenzaamheid van corporatie Thuisvester. De Turkse oudere man die ik sprak, had ook andere verwachtingen. Hoogleraar sociale gerontologie aan de Vrije Universiteit Nan Stevens zei tijdens een bijeenkomst over sociale restaurants in november vorig jaar, dat mensen ook niet geleerd hebben om met gevoelens van eenzaamheid om te gaan. Deze gevoelens zijn ook uitermate onplezierig, zeker als je het niet verwacht.

Eenzaamheid krijgt aandacht
In het land blijft eenzaamheid niet onopgemerkt. Momenteel trekt Coalitie Erbij er hard aan om eenzaamheid onder de aandacht te brengen. Bij de Coalitie zijn verschillende partijen aangesloten, zoals de CG-raad, Mezzo, De Zonnebloem, Humanitas, Van Harte Resto, Ouderenfonds, KPMG, Rode Kruis, Leger des Heils, Sensoor, Mo-groep, Forum, Raad van Kerken, ANGO.

Ook aanbieders van wonen, zorg en welzijn hebben het thema in het vizier. Corporaties zijn onder meer vaak betrokken bij de Van Harte Resto's, buurtrestaurants voor mensen met een smalle beurs. Ze spelen een rol bij de Thuishuizen, een woonconcept voor ouderen die dreigen te vereenzamen, die dit jaar voor het eerst de deuren openen. Ook zijn er andere initiatieven zoals Stichting SOlink die studenten en ouderen aan elkaar koppelen: studenten huren een kamer bij ouderen. Maar ook oudere initiatieven zoals de buurtkamer in Enschede. Deze 'huiskamers' functioneerden sinds enkele jaren in buurten. Inmiddels zijn er plannen bij de gemeente om er samen met aanbieders zogenaamde Huiskamers van de Buurt van te maken, gekoppeld aan bestaande voorzieningen, maar nog altijd gericht op voorkomen van eenzaamheid en ontmoeten.

Ontmoetingsgericht bouwen
Als Kenniscentrum denken we dat er ook nog stappen te maken zijn bij het bouwen van complexen. Het 'ontmoetingsgericht' bouwen kan een stimulans gebruiken. Ook al heeft eenzaamheid veel te maken met verwachtingen, is het toch ook zaak zoveel mogelijk drempels tot ontmoeting weg te nemen en ervoor te zorgen dat mensen van alle leeftijden en van allerlei pluimages elkaar tegenkomen, samen een praatje maken of activiteiten ondernemen. Daarom organiseert het Kenniscentrum samen met Coalitie Erbij het komende jaar een prijsvraag om ideeën rond bouwen tegen eenzaamheid te verzamelen en mensen te inspireren ermee aan de slag te gaan. Binnenkort komen we met meer informatie over de prijsvraag op de site van het Kenniscentrum!

Het Kenniscentrum Wonen-Zorg organiseert samen met Aedes een bijeenkomst over Eenzaamheid en corporaties op 15 februari 2011. Meld u aan bij p.story@aedes.nl 035 6268200 of y.witter@kcwz.nl 030 2739635!

Door Yvonne Witter, adviseur bij het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg. Binnen het Kenniscentrum richt zij zich op de thema's: klantparticipatie, woonvariaties, kleurrijk wonen, welzijn en zorg en buur(t)projecten.

Cultuursensitieve zorg ontstempelen

‘Laten we niet meer praten over interculturalisatie, maar gewoon over zorg’, zegt Jos Artz, van ’s Heerenloo tijdens Olympiade Conferentie over cultuursensitieve zorg onlangs georganiseerd door COSBO Utrecht. ‘Laat doelgroepen ‘los’ en denk niet meer in wij/zij, maar denk aan ‘gezamenlijk’. Organiseer de ontmoeting. We zijn niet gelijk aan elkaar maar wel gelijkwaardig. Verbindingen ontstaan vanuit de ontmoeting. Laten wij elkaar waardevrij ontmoeten.’ Zijn woorden raken de hele zaal en mij ook. Vooral bij zijn toevoeging: ontmoeten is ook eigenlijk ontstempelen, want een ‘moet’ is een ‘stempel’.

Egaliseren
Dat is iets wat we in de ouderenzorg soms tegenkomen: dat we iemand al een stempel opplakken en invullen wat zijn of haar woonzorgwensen zijn. Ik denk dat we meer kunnen luisteren naar ieder zijn of haar unieke verhaal. ‘Zonder iemand te egaliseren’. Dat laatste zei een deelneemster aan de conferentie expliciet. Ik vind dat we het verhaal van de oudere meer kunnen gebruiken dan we nu doen in de ouderenzorg en zeker het verhaal van de oudere migrant, omdat hij/zij vaak een enerverend verhaal heeft. Gebruik de kracht van deze verhalen. De ene oudere heeft nu eenmaal een andere vraag dan de andere oudere.

Gewoon
Als we dit structureel toepassen (het waardenvrij ontmoeten en luisteren naar ieders unieke verhaal), dan wordt interculturalisatie ook wat ‘normaler’. Dan is het gewoon een kwestie van aansluiten op een mogelijke zorgvraag van een iemand. Volgens Freddy May van het NOOM (Netwerk van Organsiaties van Oudere Migranten) is ‘ontmoeten’ ook het geven van vertrouwen, en is het iets dat tijd kost. Maar hij benadrukt ook dat op termijn interculturalisatie ‘gewoon gevonden moet worden.’ Datzelfde komt ook naar voren in een interview op de speciale site over interculturalisatie van ActiZ;  Marcel van Woensel, bestuurder van Laurens Zorgkompas in Rotterdam en bestuurder Thijs Meulemans van Zorggroep Elde in Brabant. Zij zeggen ook dat interculturalisatie op den duur normaal moet worden. Dat betekent dat er geen speciale projecten meer nodig zijn en dat zowel cliënten als zorgpersoneel en directies en besturen van zorgorganisaties volledig gewend zijn aan een multiculturele ouderenzorg. Zover is het nog niet. Maar er wordt hard aan gewerkt: cultuursensitiviteit is essentieel voor toekomst van de ouderenzorg, aldus beide bestuurders.

Praktijkvoorbeelden
Aan die cultuursensitiviteit wordt inderdaad heel hard gewerkt, tot mijn vreugde. De talloze initiatieven rond cultuurspecifieke voorzieningen liegen er niet om: van een centrum voor oudere migranten en hun mantelzorgers in Arnhem tot een wooncomplex voor Turkse ouderen. Dát zijn praktische voorbeelden van aansluiten op vragen van mensen. Die vragen verschillen per persoon en kunnen over een aantal jaar weer anders zijn. Daar gaan aanbieders van wonen,zorg en welzijn nu al flexibeler mee om.

Steeds meer zorgorganisaties zijn bezig met cultuursensitieve zorg en proberen meer bekendheid te krijgen bij de oudere migranten. Zij treden hiertoe in contact met oudere migranten. Zo hebben zorgorganisatie Hilverzorg met de ANBO en intercultureel platform Bekend maakt Bemind onlangs een bijeenkomst voor oudere Turkse Hilversummers georganiseerd. Deze groep maakte op deze manier kennis met het wonen in een zorgcentrum. Een goed voorbeeld van het organiseren van een ontmoeting! Het luisteren naar verhalen, op een waardevrije manier. Dan hebben we het uiteindelijk niet meer over interculturele zorg, maar inderdaad gewoon over goede zorg op maat voor ieder die het nodig heeft.

Op de website van het Kenniscentrum Wonen-Zorg staan meer voorbeelden van cultuursensitieve zorg.

Door Yvonne Witter, adviseur bij het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg. Binnen het Kenniscentrum richt zij zich op de thema's: klantparticipatie, woonvariaties, kleurrijk wonen, welzijn en zorg en buur(t)projecten.

'Even snel een SixPack gescoord'

Wie van u hoort wel eens iemand over een ‘SixPack’ spreken als het gaat over een groepswoning voor mensen met dementie? Ik hoor het wel eens en heb daarom toch eens een sixpack uit de supermarkt meegenomen. Aangenomen dat een traytje van zes blikjes bier bedoeld werd en niet zo’n strak getraind wasbordje van buikspieren.


Kijkend naar de blikjes heb ik geen enkele associatie met een woning. Maar als iemand het dan toch wil gebruiken ter inspiratie voor een ontwerp, tot welke gedachten zou het u dan kunnen brengen? Een gang met drie kamers links en drie kamers rechts. Ik mag hopen dat u er een huiskamer bij verzint. Waarschijnlijk aan het eind van de gang. Het andere eind van de gang loopt dood of wordt aangesloten op het woonzorgcentrum. En dat is het wel zo’n beetje. Meer kan ik er niet van maken.

Plattegrond
Het klinkt zo makkelijk ‘even een paar SixPacks neerzetten’. Ik zie echter zoveel ontwerpen die veel aantrekkelijker zijn. Een woonkamer in het midden bijvoorbeeld. Als de bewoner zijn kamer uitkomt ziet hij geen gang waarvan niet duidelijk is dat die de helft van de tijd toch ergens naartoe leidt. Een stap uit de privéleefomgeving is direct een stap in de gezamenlijke leefomgeving. Zoveel prettiger voor de bewoner en ook makkelijker voor de zorgverlener die toezicht moet houden. Of de woonkamer in het midden met de slaapkamers aan beide zijden. En dan is de plattegrond van de groepswoning nog maar één element. Echt, u kunt er zoveel meer van maken dan een SixPack.


Visie op zorg
Als u een woning voor mensen met dementie wilt ontwerpen laat u dan inspireren door echte woningen en door bijzondere woningen die ontworpen zijn vanuit een visie op de zorg voor mensen met dementie. Of door het onderzoek van AKTA en Vilans dat ons vertelt hoe mensen met dementie zich gedragen in verschillend ontworpen groepswoningen voor mensen met dementie. Er is niet één zaligmakend ontwerp. Er is genoeg stof tot nadenken voor opdrachtgevers én voor architecten. Maar laat u niet afremmen door 2 x 3 blikjes bier. U bent welkom om samen met ons op 2 december de Hogeweyk te bezoeken. Zij waren genomineerd voor de Hedy d’Ancona architectuurprijs. U ontmoet daar ook één van de onderzoekers van bovengenoemd onderzoek. Maak kennis met de visie en het ontwerp van Hogeweyk en de lessen uit het onderzoek. En dan serveren wij aan het eind van de middag een glaasje bier.

Door Monique Wijnties, adviseur bij het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg. Het realiseren van wonen en zorg juist als ook intensieve zorg nodig is, is de rode draad in haar werk bij het Kenniscentrum. Haar aandachtsgebieden zijn: het ontwerpprogramma 'Zorg in Woningen', kleinschalig groepswonen, healing environment, zorghotels en eerder ook het tweedelijnszorgcentrum.

Samenleving van elastiek

In de Westerse samenlevingen overheerst het idee van individuele autonomie. Het huidige ouderenbeleid is gericht op de zelfstandigheid van ouderen, het zelf redden. Hierbij ligt de nadruk op het informele netwerk. Mensen dienen zichzelf te redden, moeten eerst een beroep doen op hun naasten en daarna pas een beroep doen op de professionele zorg. Maar in hoeverre kunnen we nóg meer een beroep doen op het informele netwerk? Is de rek er niet aan het uitgaan? Het is hoog tijd dat de we de gemeenschap weer 'terugorganiseren'.

In het land zijn er een groeiend aantal voorbeelden die laten zien dat dit op heel verschillende manieren al gebeurt. Het zijn initiatieven die mensen verbinden, die de kracht van ouderen tonen. Het zijn initiatieven van burgers in het algemeen en van de kwetsbaren onder ons. Ze laten zien wat anderen te bieden hebben, gericht op het ondersteunen van doelen en levensgeluk. Deze initiatieven horen bij de zoektocht naar een elastische maatschappij, waarin ouderen niet hun naasten 'uitrekken' maar waarin autonome mensen wel onderdeel blijven van hun netwerk of omgeving.

Particulier opdrachtgeverschap

In de wereld van wonen, zorg en welzijn pakken particuliere initiatiefnemers de handschoen op. Een aantal ouders van kinderen met autisme zetten bijvoorbeeld een geschikte woonvorm op. In het huidige aanbod vonden ze geen gewenste plek die voldeed aan de woonwensen van hun kinderen. Ze gingen daarop zelf om de tafel zitten met corporaties, gemeenten en projectontwikkelaars. Een ander goed voorbeeld is het prijswinnende 'Wiel & Deal', een initiatief van een studente met een beperking die graag op kamers wilde wonen. Zij regelde woningen voor studenten met een beperking tussen studenten zonder beperking. Zij regelt dat studenten zorg willen leveren en maakt afspraken met professionele zorg als achtervang. Nóg een voorbeeld: Stichting Solink matcht studenten bij ouderen met een (te) ruime woning. Zo kan de woningzoekende student wonen bij een eenzame oudere. Een jonge pianiste vond zo iemand om met haar muziek te maken!

'Huis van elastiek'

Toch kunnen niet alle groepen zo makkelijk eigen initiatieven nemen. Niet alle kwetsbare burgers kunnen dit zonder hulp. Maar ook daar zijn hoopvolle initiatieven te vinden in het land! Zoals Dar Es Salaam, een woongroep voor Marokkaanse ouderen in Den Haag. Met name de Marokkaanse alleenstaande vrouwen zijn minder zelfredzaam. Door te wonen in de groep kunnen ze samen naar de markt en zijn ze letterlijk samen sterk. Ook staan zij nu meer open voor de buurt en is er meer contact. Maar zonder hulp van hun kinderen, de corporatie Haag Wonen en SING (ondersteunt groepswonen voor ouderen in Den Haag) was het niet gelukt. Er zijn nieuwe initiatieven die de innovatie laten zien in woonzorgprojecten, zoals het theehuis voor islamitische ouderen met dementie, de thuishuizen voor eenzame ouderen of dementerende ouderen, (ecologische) woongroepen van o.a. kunstenaars, het Odensehuis (inloophuis voor dementerenden en hun naasten, de Herbergier waar een bewoonster zei: ‘dit is een huis van elastiek, want hier kan altijd alles.’ Dit zijn een aantal van de talloze geweldige voorbeelden waarin gedreven mensen, samen met de gemeenschap, mooie en duurzame voorzieningen tot stand brengen.

Als we in de wereld van wonen, zorg en welzijn deze initiatieven blijven ondersteunen, als we onze activiteiten ook richten op de kwetsbare burgers, als we de verbinding zoeken, leggen en onderhouden, dan zorgen we voor een elastische maatschappij waar de rek in blijft. Dan kunnen we met een gerust hart het ouder worden omarmen.


Deze blogpost is een verkorte weergave van de lezing die Yvonne Witter gaf op de Vrije Universiteit in Amsterdam tijdens de collegedag van BSG Kennisnetwerk ouder worden en samenleving. U kunt de volledige lezing downloaden.

Door Yvonne Witter, adviseur bij het Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg. Binnen het Kenniscentrum richt zij zich op de thema's: klantparticipatie, woonvariaties, kleurrijk wonen, welzijn en zorg en buur(t)projecten.